Ngày 7 tháng 1 năm 2013 thứ trưởng ngoại giao Lê Lương Minh sẽ chính thức tiếp nhận vai trò Tổng thư ký ASEAN trong một buổi lễ chính thức tại trụ sở của ASEAN ở Jakarta. Đây là một thời điểm phức tạp, nhiều thách thức vì ASEAN đang phải đối mặt với những vấn đề an ninh, chính trị và kinh tế to lớn. Vấn đề Biển Đông đã đặt ASEAN trước một bước ngoặt lịch sử hoặc vượt qua sự khác biệt về lợi ích để trở thành một khối đoàn kết và vững mạnh hơn, hoặc chia rẽ và bị ngoài nề hóa dưới sự chi phối của các cường quốc như Mỹ và Trung Quốc. Năm 2012, cũng là năm ASEAN nhận ra nhiều hạn chế trong quá trình ra quyết định của mình khi nước chủ tịch có quá nhiều quyền và Tổng thư ký ASEAN có quá ít quyền.

Có lẽ, một trong những đề nghị quan trọng nhất của ông Surin Pitsuwan trước khi rời nhiệm sở là ASEAN cần phải tăng thực quyền cho Tổng thư ký để khối có thể hoạt động hiệu quả hơn, thống nhất hơn và tránh những vấp ngã như khi Cambodia làm chủ tịch. Điều này càng cần hơn nữa khi ba nước liên tiếp sẽ làm chủ tịch ASEAN là Brunei, Myanmar và Lào. 

ASEAN đã tin tưởng trao trọng trách cho ông Lê Lương Minh vì ông đã có nhiều kinh nghiệm ngoại giao trong đó có vai trò đại sứ Việt Nam ở Liên Hợp Quốc và kinh nghiệm làm chủ tịch Hội đồng bảo an luân phiên năm 2008. Ông Lê Lương Minh sẽ thừa kế nhiều di sản của người tiền nhiệm, nhưng một điều mà các tổ chức phi chính phủ quan tâm nhất đó là ông sẽ tiếp cận với xã hội dân sự như thế nào. 

Ông Lê Lương Minh sẽ chính thức tiếp nhận vai trò Tổng thư ký ASEAN ngày 7/1/2013

Trong năm năm tại nhiệm, Surin Pitsuwan luôn coi trọng vai trò trung tâm của  người dân trong quá trình xây dựng cộng đồng ASEAN. Ông đã tham gia hơn 20 cuộc tiếp xúc tham vấn các tổ chức xã hội dân sự, bao gồm cả đối thoại trong diễn đàn nhân dân ASEAN. Chính phong cách cởi mở, thẳng thắn đã giúp ông có được tình cảm của xã hội dân sự. Nhiều nhà hoạt động xã hội coi ông là đồng minh của họ trong quá trình vận động ASEAN và chính phủ đối thoại về quyền con người, sự tham gia của người dân và duy trì hòa bình trong khu vực. 

Tính biểu tượng của việc đối thoại giữa Tổng thư ký ASEAN và xã hội dân sự rất quan trọng, nó thể hiện ASEAN là một cộng đồng lấy người dân làm trung tâm. Dù tiếp xúc với một xã hội dân sự đa dạng như ASEAN không hề đơn giản, nhưng chắc chắn đối thoại sẽ giúp huy động sự tham gia của một lực lượng không thể thiếu được trong việc xây dựng cộng đồng ASEAN. 

Sự kiện đầu tiên tân Tổng thư ký nên tham gia là Diễn đàn nhân dân ASEAN (APF). Diễn đàn này trong những năm qua có những chìm nổi phụ thuộc vào quan điểm của nước chủ tịch và xã hội dân sự của nước đó. Tuy nhiên, nó vẫn là một cơ chế quan trọng và đã có lịch sử thừa nhận của ASEAN. Xã hội dân sự ở Brunei, Myanmar và Lào sẽ đứng ra tổ chức APF khi nước họ làm chủ tịch. Hy vọng với truyền thống hợp tác và tham vấn sẵn có đại diện xã hội dân sự và chính phủ các nước này sẽ đạt được sự đồng thuận trong việc đối thoại với  Tổng thư ký ASEAN và các chính phủ trong khuôn khổ APF. 

Để tham gia các sự kiện với tư cách đại diện cho khối ASEAN khá phức tạp, nên ông Surin Pitsuvan tham gia nhiều diễn đàn, hội thảo hoặc đối thoại với các tổ chức xã hội dân sự trên tư cách cá nhân. Đây cũng là hình thức ông Lê Lương Minh có thể tham khảo. Những buổi tiếp xúc với xã hội dân sự ở Jakarta, Bangkok hay Hà Nội chắc chắn sẽ giúp ông lắng nghe được tiếng nói đa dạng, nhiều chiều về các vấn đề nhân dân toàn khối đang quan tâm, cũng như phương cách huy động sự tham gia rộng rãi của xã hội dân sự vào công cuộc xây dựng cộng đồng ASEAN. 

Nhưng có lẽ, điều quan trọng nhất mà ông Surin Pitsuvan chưa làm được đó là thúc đẩy việc xây dựng và thông qua “Hướng dẫn đối thoại giữa ASEAN và xã hội dân sự.” Khi chưa có Hướng dẫn này, việc tham gia của ban thư ký ASEAN và Tổng thư ký rất hạn chế phụ thuộc vào ý muốn cá nhân hơn là trách nhiệm tổ chức. Chính vì vậy, nếu ông Lê Lương Minh có thể ưu tiên xây dựng và thông qua Hướng dẫn này, chắc chắn việc đối thoại với xã hội dân sự sẽ dễ dàng, chính thức, dân chủ và bình đẳng hơn nhiều. 

Nhìn lại năm năm đã qua, các tổ chức phi chính phủ ASEAN cảm ơn ông Surin Pitsuvan đã tiếp xúc, trao đổi thân tình với xã hội dân sự. Chính ông Surin Pitsuvan đã làm cho ASEAN cởi mở hơn, đặt nền tảng cho đối thoại vững chắc hơn. Năm năm tới là năm năm sóng gió, thách thức và cơ hội cho cộng đồng ASEAN. Xã hội dân sự cũng hy vọng tân Tổng thư ký sẽ tiếp tục thúc đẩy hơn nữa sự tham gia của người dân vào xây dựng cộng đồng thông qua đối thoại thực chất và bình đẳng với xã hội dân sự toàn khối.