Nhóm nghiên cứu thuộc Học viện Báo chí & Tuyên truyền và Viện Nghiên cứu Xã hội, Kinh tế & Môi trường (iSEE) đã tiến hành phân tích hình ảnh người dân tộc thiểu số được phản ánh trên một số tờ báo đại chúng. Báo cáo kết quả nghiên cứu của họ đã gợi lên khá nhiều vấn đề đáng để suy ngẫm. Đóng góp đáng kể của nhóm nghiên cứu này là đã cố gắng bằng phương pháp phân tích định lượng chỉ ra những biểu hiện, đặc điểm và mức độ định kiến của báo chí khi đưa tin, bài về các nhóm dân tộc thiểu số trong đó cách nhìn phổ biến là “tiêu cực nhiều hơn tích cực”.

Diễn Ngôn xin trích đăng lại bài viết của tác giả Nguyễn Văn Chính, Đại học Quốc gia Hà Nội về nghiên cứu này. Tác giả đã cố gắng chỉ ra các khuôn mẫu phổ biến của báo chí viết về các tộc người thiểu số và thử vận dụng các tiếp cận nhân loại học xã hội để tìm hiểu xem những yếu tố nào đã ảnh hưởng đến những khuynh hướng ấy và làm thế nào để khắc phục những cái nhìn thiên kiến khi viết về chủ đề này.  

Bài 1: Khuynh hướng “huyền bí hóa” đời sống tâm linh và tập tục cổ truyền của các tộc người miền núi

Đối với những người sống ở vùng đồng bằng thì miền núi với các tộc người xa lạ dường như luôn ẩn chứa những điều bí ẩn không thể giải thích. Theo lối tư duy truyền thống, miền núi thường được hình dung là những vùng sâu vùng xa, “lam sơn chướng khí”. Các tộc người sinh sống ở vùng núi với lối sống, ngôn ngữ và sinh hoạt văn hóa khác người đồng bằng thường được cho là có ma thuật, bùa ngải, thư ếm, và có thể làm hại người khác. Rõ ràng trong trí tưởng tượng của người đồng bằng, miền núi giống như một thế giới bí hiểm. Mặc dù những câu chuyện hoang đường về miền núi giờ đây đã không còn phổ biến nữa do khoảng cách miền xuôi - miền ngược đang ngày càng được thu hẹp lại nhưng mối quan tâm về những khác lạ trong đời sống văn hóa của các tộc người ở miền núi vẫn còn là một đề tài có sức hấp dẫn người đọc. Có lẽ đây là một trong những lý do làm cho các báo tập trung khai thác những tập tục lạ của các tộc người thiểu số ở miền núi nhằm thỏa mãn trí tò mò của đọc giả. Đi tiên phong theo khuynh hướng này là các tờ báo có đối tượng bạn đọc đông đảo như Tiền Phong, Tuổi Trẻ, Thanh Niên và Công an Nhân dân. Các bài viết thuộc dạng này chủ yếu tập trung vào bốn nhóm đề tài chính sau đây:

a. Những tập tục độc đáo liên quan đến hôn nhân, gia đình và đời sống tình cảm của các dân tộc thiểu số như:
- Tục cướp vợ (người Hmông), tục bắt chồng (người Hlăng, Chu ru); 
- Chợ tình (người Hmông, Dao, Thái);
- Tục ngủ mái, ngủ thăm, ngủ chung, đi sim, chọc sàn (nhiều dân tộc)
- Tục “nối dây” trong hôn nhân (Ê Đê, Vân Kiều);
- Tục để ngực trần và “tắm tiên” của “sơn nữ”; v.v.
Các tập tục này thường được mô tả như là những “hủ tục của một thời chưa xa”, để lại “những kết cục đau lòng” nhưng cũng có khi gợi trí tưởng tượng về một nền văn hóa hoang sơ và mông muội. 

b. Những khác lạ trong văn hóa ẩm thực của các tộc người miền núi là một nhóm đề tài được các báo khai thác nhiều. Đặc biệt các bài viết về tập quán săn thú rừng và bắt cá quý trên thượng nguồn các dòng sông, những món ăn lạ được xem là đặc sản của miền sơn cước như xôi trứng kiến, cơm lam, rượu cần, thắng cố, các món ăn từ côn trùng, tục uống máu ăn thề, v.v., được khai thác nhiều.

Trong khi nhìn nhận các tập tục này như những nét đặc sắc của văn hóa các tộc người, các bài viết cũng thường có xu hướng nhấn mạnh những kỹ năng “bí truyền” hoặc gán cho chúng những ý nghĩa tâm linh đặc biệt nào đó. Chẳng hạn, viết về tập quán ẩm thực của người miền núi, các nhà báo thường thăng hoa hết cỡ, cho rằng “cái cảm giác được thưởng lãm món ăn hội đủ tinh túy của núi rừng ở nơi sâu thẳm, với những cư dân cổ giữa đại ngàn là một diễm phúc lớn của đời người”. Chếnh choáng bởi món rượu cần Tây Nguyên, các nhà báo đã pha chế thứ đồ uống dân dã này với những huyền thoại địa phương để cho nó trở nên đượm màu huyền bí: “Rượu là do Trời (Yang) sai thần linh xuống trần dạy cho con người”; “Giàng (Trời) tối linh đã ban cho Tây Nguyên rượu cần” (báo Điện tử ĐCSVN, 12/12/2007). 

c. Tín ngưỡng bản địa, lễ hội dân gian và không gian thiêng của các tộc người cũng là một chủ đề chiếm một số lượng đáng kể các bài viết trên mặt báo. Trong nhóm đề tài này, các bài viết thường tập trung khai thác các vấn đề sau đây:
- Nghi lễ cúng thần, cầu đảo
- Nghi lễ hiến sinh (như lễ hội đâm trâu, lễ xên bản, lễ Gầu Tào, v.v.)
- Tín ngưỡng phồn thực và tục thờ sinh thực khí
- Những không gian thiêng (như rừng thiêng, rừng ma) 
- Đền miếu và kiến trúc cổ kính, hoang sơ và huyền bí 
Các chi tiết lạ gợi tò mò thường được báo chí khai thác triệt để. Khi mô tả về đền tháp, thành quách lịch sử của các tộc người, hay thậm chí một khu nghỉ mát, các báo cũng gán cho nó “một vẻ đẹp huyền bí” mang nét hoang sơ để thu hút người đọc.

d. Những tập tục lạ liên quan đến tang ma của các dân tộc thiểu số cũng thường được các báo săn tìm và đăng tải nhằm kích thích trí tò mò của người đọc. Trong khi nhắm vào các chi tiết lạ có sức gây ấn tượng mạnh của tập tục, các báo thường gắn vào đó những lời kêu gọi xóa bỏ các tập tục này vì đó là những “tục lệ quái đản” và “man rợ”.

Hệ lụy của cách đưa tin bài như vậy là nó thường tạo ra một hình ảnh méo mó về văn hóa các tộc người trong con mắt bạn đọc và sự khó chịu của chính những tộc người được báo chí đưa tin. Phản hồi lại kiểu đưa tin bài sai lệch về văn hóa các tộc người thiểu số, ông Cư Hòa Vần, một người Hmong lớn lên từ một bản làng vùng núi cao Tây bắc, nguyên là Chủ tịch Hội đồng Dân tộc của Quốc hội cho biết:

“Người ta rất hay nói về chợ tình nhưng thực sự không có chợ tình. Những chợ Sapa, Khâu Vai... là chỗ diễn ra giao lưu văn hóa - thông tin - tình cảm nhưng một số người lại cường điệu thêm, thêu dệt là ở chợ tình Sapa, đến đêm trai gái tự do yêu nhau, để du khách tò mò kéo tới xem. Hay ở Khâu Vai người ta đồn: đến đó người yêu cũ gặp nhau tha hồ kéo nhau đi, muốn làm gì thì làm... Điều đó hoàn toàn là bịa đặt. Giá trị văn hóa độc đáo của những phiên chợ như thế đã bị hiểu sai lệch hoàn toàn”.[1] 

[1] <www.vtv4.vn>,  29/6/2009: Đừng ngộ nhận văn hóa dân tộc.