"Kéo vợ”, thường xuất hiện trên truyền thông với cái tên “cướp vợ”, là một phong tục, hay nói theo ngôn ngữ người Hmông, là ‘cái lý’ (cêr liv) rất lâu đời của người Hmông ở các tỉnh phía Bắc của nước ta. Tục này đang được thực hành khá phổ biến trong đời sống hiện nay ở vùng Tây Bắc, đặc biệt là ở các cộng đồng người Hmông huyện Sa Pa, tỉnh Lào Cai. Như được phản ánh ở chính tên gọi, khi đến tuổi lấy vợ, các chàng trai Hmông sẽ đi tìm các cô gái mình thích để ‘kéo’ về nhà làm vợ. Sau khi đã chọn được người ưng ý, gia đình nhà trai sẽ tổ chức đi "kéo vợ” cho con mình. Một đoàn đi kéo vợ ít nhất phải có từ 3 đến 5 người. Thành viên của đoàn 'kéo vợ' thường là những người khỏe mạnh và biết cách không làm đau cô gái trong cuộc giằng co với gia đình bên nhà gái hoặc chính bản thân cô gái để đưa cô gái về nhà.

Ảnh: văn hóa người Hmong giàu có nhưng hay bị định kiến (nguồn: internet)


Do chỉ quan sát thấy hiện tượng ‘kéo’, hoặc thậm chí được nâng lên thành ‘cướp’, phong tục này bị coi là thực hành hôn nhân có tính ‘ép buộc, ‘cưỡng bức’, tạo ra sự bất công đối với người phụ nữ, là “hủ tục” cần phải loại bỏ trong đời sống của người Hmông. Thậm chí, trong Phụ lục B ban hành kèm theo “Nghị định của Chính phủ Quy định việc áp dụng Luật hôn nhân và Gia đình đối với các dân tộc thiểu số” ban hành năm 2002, kéo vợ còn bị đưa vào trong “Danh mục phong tục tập quán lạc hậu cần nghiêm cấm thực hiện hay được vận động để xoá bỏ”.

Ngược hẳn với cách hiểu sai lệch về ý nghĩa của phong tục này, “kéo vợ”, nhìn từ quan điểm của người trong cuộc, đặc biệt là phụ nữ Hmông, có ý nghĩ đặc biệt quan trọng trong đời sống hôn nhân của họ.

Theo trải nghiệm của 7 phụ nữ Hmông, những người đều đã được “kéo” nhiều lần, ở thôn Má Tra, xã Sa Pả, huyện Sa Pa, Lào Cai, việc các chàng trai chủ động đi kéo các cô gái họ thích về nhà không đồng nghĩa với sự cưỡng ép người phụ nữ. Ngược lại, từ lúc cô gái bị kéo về nhà chàng trai cho đến lúc cuộc hôn nhân diễn ra là một quá trình của sự thương thoả, lựa chọn và phần chủ động trong quá trình này hoàn toàn thuộc về người phụ nữ, kể cả trong trường hợp cô gái hoàn toàn bị động trong lúc kéo. Theo giải thích, sau khi hoàn tất công việc kéo cô gái về gia đình, nhà trai sẽ cử chị gái hoặc em gái của người con trai ngủ chung 3 đêm với cô gái. Thông qua những đêm trò chuyện, cô gái sẽ có cơ hội hiểu hơn về nếp sống của gia đình chàng trai. Nếu cô gái đồng ý ở lại làm dâu, vào buổi sáng ngày thứ tư, đại diện gia đình nhà trai sẽ giã bánh dầy rồi đưa cô gái về nhà lấy đồ. Đoàn sang nhà gái nhất thiết phải có cha mẹ và người con trai. Đến nhà gái, người con trai phải quì lạy tất cả các thành viên của nhà gái để làm quen. Đáp lại, bên nhà gái cũng chuẩn bị bữa cơm tiếp đãi nhà trai. Trong bữa ăn này, người nhà gái sẽ hỏi thật kĩ lưỡng liệu cô gái có chấp nhận cuộc sống cả đời với bên nhà trai không. Chỉ đến khi cô gái vui vẻ nhận lời, nhà gái mới quyết định cho con gái của mình dọn đồ tư trang về nhà chồng và bắt đầu một cuộc sống mới. Ngược lại, nếu cô gái không đồng ý, cuộc hôn nhân sẽ không được tiến hành và người con gái sẽ chờ đợi những cuộc “kéo” khác cho đến khi tìm được người đàn ông mà cô yêu thương và muốn lấy làm chồng.

“Kéo vợ', quan trọng hơn, đóng vai trò hết sức quan trọng trong việc nâng cao vị thế của người phụ nữ trong cuộc sống gia đình sau hôn nhân cũng như trong xã hội. Trong cuộc sống xã hội, vị thế, giá trị của một cô gái Hmông, theo giải thích của Giàng Thị Tùng, sẽ được gia tăng theo số lần cô gái được các chàng trai kéo vì, đối với các chàng trai Hmông, “một cô gái phải giỏi, xinh đẹp, chăm chỉ thế nào thì mới được nhiều chàng trai khác để ý, muốn kéo về làm vợ”. Theo quan điểm của chị Tùng, “Nếu một cô gái được nhiều chàng trai kéo thì cô gái đó sẽ trở thành cục vàng; ngược lại các cô gái mà không được ai để ý, không có chàng trai nào kéo thì cô gái đó không có giá trị gì”. Do ‘kéo vợ’ có ý nghĩa quan trọng như vậy đối với người phụ nữ, nên tất cả phụ nữ tham gia trong cuộc thảo luận nhóm ở Giàng Tra, đều kể với chúng tôi về số lần họ được kéo với vẻ đầy tự hào.

Đối với cuộc sống gia đình sau hôn nhân, kéo vợ cũng giúp nâng cao vị thế của người phụ nữ trong quan hệ với gia đình chồng cũng như chính người chồng. Xuất phát từ quan niệm truyền thống “các cô gái không bao giờ tự bước vào nhà chồng”, nên nếu người phụ nữ không được ‘kéo’ mà tự theo về theo chồng thì “bố mẹ sẽ nghĩ cô gái đó chỉ là bạn của con trai, chứ không phải vợ và vì thế cô gái sẽ không được công nhận”. Trong trường hợp cô gái tự theo chàng trai về mà bố mẹ chàng trai không đồng ý nhận con dâu thì cô gái sẽ bị đẩy vào tình thế ‘tiến thoái lưỡng nan’: bỏ về nhà mình thì bị ‘mất giá trị’ còn ở lại theo chồng thì sẽ không được các thành viên gia đình nhà chồng coi trọng, một tình huống người phụ nữ sẽ không bao giờ phải đối mặt nếu tục kéo vợ được thực hiện.  Trong quan hệ với chính người chồng của mình trong cuộc sống hàng ngày, đặc biệt là khi hai vợ chồng xảy ra mâu thuẫn, những người phụ nữ được chồng ‘kéo’ về sẽ giữ được thế chủ động so với những người phụ nữ không thực hiện tục này. Theo chia sẻ của nhiều phụ nữ ở Sa Pả, “nếu được kéo về mà ông chồng đối xử tệ với mình thì mình có quyền nói anh kéo tôi về sống với anh chứ có phải tôi tự về theo anh đâu mà anh đối xử với tôi như vậy”. Do “kéo vợ’ có ý nghĩa quan trọng trong cuộc sống hôn nhân đối với người phụ nữ như vậy, nên ở người Hmông Sa Pa hiện nay, kể cả khi hai người tự tìm hiểu và tự nguyện về sống với nhau, trong đám cưới người ta vẫn tiến hành thực hiện thủ tục ‘kéo vợ’ tượng trưng: khi đoàn nhà gái về đến cồng nhà trai, sẽ có một vài thành viên nhà trai chạy ra ‘kéo’ cô gái vào nhà. Cũng chính vì sự quan trọng của “cái lý’ này đối với cuộc sống của người phụ nữ Hmông, nên tất cả những người phụ nữ tham gia thảo luận nhóm về chủ đề “bảo tồn văn hoá truyền thống’ ở Sa Pả và Tả Phìn đều đồng ý lựa chọn ‘kéo vợ’ (hei pux) làm chủ đề ưu tiên.

Ngoài các ý nghĩa xã hội trên, đối với nhiều gia đình, nhất là những gia đình chưa hoặc không có đủ điều kiện tổ chức đám cưới ngay, kéo vợ là một giải pháp tốt, linh hoạt để “người nghèo cũng có thể lấy được vợ’, vì theo tập quán của người Hmông, sau thủ tục 'kéo vợ' đôi trai gái sẽ được cộng đồng công nhận là vợ chồng cho dù gia đình chưa có điều kiện tổ chức tiệc cưới mời dân làng.

Tóm lại, những diễn giải, cách hiểu sai lệch về tục ‘kéo vợ’ của người Hmông xuất phát từ việc áp đặt hệ giá trị và suy nghĩ chủ quan từ bên ngoài. Việc tìm hiểu một cách đầy đủ quan điểm, suy nghĩ của các chủ nhân thực hành văn hoá để hiểu đúng một thực hành văn hoá 'lạ', vì vậy, là một nguyên tắc hết sức quan trọng.