Đây là nội dung của một bài báo về đám tang của người Hmông ở huyện Mù Cang Chải, tỉnh Yên Bái mới được đăng gần đây trên một số báo mạng. Cách đặt tiêu đề, nội dung và cách diễn giải của tác giả bài báo đã tạo ra sự phản ứng mạnh mẽ trong dư luận, đặc biệt là trong các cộng đồng người Hmông. Xuất phát từ quan điểm của người ngoài cuộc, tác giả của bài viết diễn giải rằng, khác với nhiều tộc người khác, trong đám tang, người Hmông “vui đùa, rượu thịt, nhảy múa, khèn ca tưng bừng ngay cạnh xác [người chết] như thể đang trong ngày hội.”

Ảnh: người Hmong là dân tộc giàu có về văn hóa truyền thống (nguồn: văn hóa của mình)
Ảnh: người Hmong là dân tộc giàu có về văn hóa truyền thống (nguồn: văn hóa của mình)


Thực chất, các hoạt động có vẻ như ‘vui đùa’ mà tác giả bài báo quan sát thấy là những thực hành mang tính nghi lễ rất quan trọng. Các thực hành này xuất phát từ quan niệm cho rằng, chết không phải là một sự kết thúc mà là sự ‘chuyển hoá’ từ cuộc sống ‘tạm thời’ sang một cuộc sống khác ‘vĩnh cửu’. Chính vì vậy, trong đám tang, con cháu phải nộp của cải để người chết tiếp tục một cuộc sống mới; con cháu phải tổ chức thổi khèn để ‘chuyển giao’ người chết cho ông bà tổ tiên, vì, theo một người Hmông ở Sa Pa, nếu không có khèn thì “ông bà tổ tiên không biết, không nhận và người chết không thể sang sống ở thế giới bên kia được”, vv.

Quan niệm về sự tiếp tục của con người sau khi chết không chỉ tồn tại ở người Hmông Mù Cang Chải mà còn phổ biến ở nhiều tộc người. Quan niệm này có chức năng tâm lý quan trọng, giúp những người thân của người quá cố bớt đi nỗi đau của sự chia lìa, mất mát. Các thực hành nghi lễ trong một đám tang (ví dụ như cho người chết ‘ăn’, mời thầy cúng đến giúp gia đình đưa hồn người chết lên trời, nộp của cải cho người chết, thổi khèn, thổi sáo,...) có mục đích tôn giáo giúp quá trình ‘chuyển hoá’ người chết sang một cuộc sống khác được trọn vẹn. Niềm tin vào sự chuyển hoá và tiếp tục (được củng cố bằng nhiều thực hành nghi lễ trong và sau đám tang) của một cuộc sống sau khi chết giúp con người giảm bớt được sự mất mát, đau khổ khi gia đình bị mất đi một người thân yêu của họ.

Do quan niệm như vậy nên trong đám tang của nhiều tộc người, giống như ở nhóm người Hmông mà tác giả bài báo mô tả, người ngoài có thể sẽ quan sát thấy nhiều thực hành nghi lễ có vẻ như ‘vui như hội’ nhưng thực chất là có nội dung tín ngưỡng, tôn giáo. Vì vậy, những câu trích như “đám tang của người Hmông là ngày hội vui...” là những suy diễn chủ quan cần xem xét lại độ xác thực, hoặc nếu có, thì phải đặt nó trong bối cảnh niềm tin tín ngưỡng của họ.

Những diễn giải sai lệch của tác giả bài báo trong câu chuyện này xuất phát từ việc áp đặt hệ giá trị và suy nghĩ chủ quan từ bên ngoài. Tìm hiểu đầy đủ quan điểm, suy nghĩ của các chủ nhân thực hành văn hoá và đặt các thực hành đó trong chỉnh thể văn hoá của cộng đồng chủ nhân để hiểu đúng một thực hành văn hoá ‘lạ’, vì vậy, là một nguyên tắc hết sức quan trọng