Thách cưới - phong tục gia đình cô dâu (đối với các nhóm mẫu hệ) hay gia đình chú rể (đối với các nhóm theo phụ hệ) phải đưa cho gia đình thông gia một số lượng tài sản có giá trị nào đó như là điều kiện để một cuộc hôn nhân có thể diễn ra - là một thực hành đã và đang tồn tại phổ biến ở nhiều nhóm tộc người thiểu số Việt Nam trước đây và hiện nay. Ví dụ, ở người Mnông, huyện Lăk, tỉnh Đăk Lăc, trước đây, muốn cưới được chàng rể về nhà, gia đình nhà gái phải đem sang nhà trai một vài con trâu; ở người Ê-đê, xã Cư Huê, huyện Ea Kar, Đăk Lăk, để cưới được chàng rể về nhà, nhà gái phải đưa cho nhà trai 8 vòng tay và một cái bát bằng đồng, cúng cho bố mẹ vợ một con heo và cúng cho họ hàng gia đình bên chàng rể một con bò; nhiều nhóm người Dao có tục thách cưới bằng bạc trắng; hay các gia đình nhà gái người Chil ở Lâm Đồng phải ‘nộp’ cho nhà trai một số lượng lớn tài sản, bao gồm cả trâu và tiền mặt, vv.

Ảnh: đám cưới của người Vân Kiều ở Quảng Trị (nguồn: văn hóa của mình)
Ảnh: đám cưới của người Vân Kiều ở Quảng Trị (nguồn: văn hóa của mình)


Do chỉ nhìn vào khía cạnh giá trị kinh tế của đồ lễ nên thách cưới với các món đồ sính lễ có giá trị kinh tế cao đã và đang bị phê phán là những tập quán “cổ hủ”, “lạc hậu”, cần dẹp bỏ vì nó bị coi là gánh nặng kinh tế cho các gia đình. Tuy nhiên, nếu đi sâu tìm hiểu, thách cưới với các đồ vật có giá trị kinh tế cao, thực chất, là một thực hành văn hoá có chức năng xã hội – kinh tế và văn hoá rất quan trọng.

Dưới góc độ xã hội, thách cưới, đóng vai trò trong việc ‘hợp pháp hoá’ các cuộc hôn nhân, tạo các mối quan hệ giữa các nhóm xã hội. Những đồ lễ có giá trị thường được coi như những sợi dây ràng buộc mối quan hệ giữa vợ và chồng, tạo cho cuộc hôn nhân bền vững hơn. Ví dụ, ở người Ê-đê, sau khi làm lễ cúng tạ ơn cho họ hàng bên gia đình chú rể bằng một con bò, hai vợ chồng, dưới sự chứng kiến của họ hàng hai bên sẽ làm lễ ‘cam kết’. Nội dung của lời cam kết nêu rõ, sau này nếu người chồng tự ý bỏ vợ thì gia đình nhà chồng sẽ phải trả lại cho nhà trai toàn bộ đồ sính lễ. Ngược lại, nếu người vợ tự ý bỏ chồng, gia đình nhà gái sẽ mất toàn bộ đồ sính lễ đem đến nhà trai.

Dưới góc độ kinh tế, thách cưới là một hình thức trao đổi và tái phân phối các sản phẩm hàng hóa có giá trị kinh tế cao, bảo đảm cho cuộc hôn nhân của các đôi vợ chồng trẻ có bệ đỡ về mặt kinh tế.

Từ quan điểm của người trong cuộc, thách cưới là một sự ‘trao đổi’ công bằng giữa gia đình nhà gái và nhà trai. Bởi vì, đối với các tộc người theo chế độ mẫu hệ, tuy phải đưa cho nhà trai một số lượng đồ sính lễ có giá trị, song đổi lại gia đình nhà gái sẽ cưới được chú rể về ở nhà mình; các tộc người theo chế độ phụ hệ cũng sẽ có được cô dâu tuy phải mất một số lượng các đồ sính lễ có giá trị kinh tế cao.

Thách cưới, thêm vào đó, không phải là một tục lệ cứng nhắc. Thông thường, nếu gia đình không có đủ nguồn lực kinh tế để sắm sính lễ, gia đình thông gia có thể cho “nợ” rồi trả dần khi nhà trai có đủ điều kiện kinh tế hay có thể ‘trả nợ’ bằng công sức lao động, vv.

Không nên áp đặt quan điểm, hệ giá trị bên ngoài để đánh giá một thực hành văn hóa đã hình thành lâu đời và tồn tại một cách tự nhiên trong đời sống của người dân khi chưa hiểu rõ sự vận hành có tính hợp lý nhằm điều hòa các mối quan hệ trong xã hội của những tộc người cụ thể. Thêm vào đó, khi đánh giá một thực hành văn hoá ‘lạ’ nào đó, cần phải xem xét giá trị và chức năng của nó ở nhiều khía cạnh khác nhau