Nhiều người mặc nhiên thừa nhận thế giới như nó vốn có hiện nay mà không hề tự hỏi rằng mọi chuyện sẽ khác như thế nào nếu không có nước Mỹ đứng đầu. Họ cho rằng dân chủ và thị trường tự do luôn tồn tại mà không cần đến sự thống trị của nước Mỹ. Lịch sử cho thấy rằng trật tự của các nước trên thế giới luôn thay đổi. Vị thế của một nước lên hay xuống sẽ kéo theo những thể chế, niềm tin, quy tắc và hệ thống kinh tế đi kèm với nó.

Ảnh: minh họa

Sự sụp đổ của đế chế La Mã kéo theo sự suy tàn không chỉ của chế độ trị vì La Mã mà còn cả hệ thống luật pháp kinh tế được áp dụng trải rộng từ Bắc Âu đến Bắc Phi. Văn hóa, nghệ thuật và thậm chí cả thành tựu khoa học công nghệ tụt hậu lại nhiều thế kỷ.

Lịch sử hiện đại cũng tương tự. Sau chiến tranh với Napoleon đầu thế kỷ 18, người Anh nắm kiểm soát vùng biển và cân bằng lại sức mạnh trên lục địa châu Âu, mang đến ổn định và an ninh ở mức độ nhất định. Sự thịnh vượng tăng lên, tự do cá nhân cải thiện và thế giới dường như tiến gần hơn đến với nhau thông qua các cuộc cách mạng trong thương mại. Khi Chiến tranh Thế giới thứ Nhất nổ ra, kỷ nguyên hòa bình và tự do của nền văn minh châu Âu biến thành kỷ nguyên chuyên quyền và thảm họa kinh tế. Chế độ dân chủ và tự do chững lại và đảo ngược. Sự sụp đổ của thế thống trị của người Anh và người châu Âu trong thế kỷ 20 không mang đến thời kỳ đen tối nhưng tạo ra cuộc xung đột mang tính phá hủy lớn.

Vậy nếu thế thống trị của nước Mỹ một ngày nào đó cũng đến hồi chấm dứt mọi chuyện sẽ ra sao?

Nhìn chung người ta cảm nhận rằng sự kết thúc của thế thống trị mà nước Mỹ đang nắm giữ, nếu nó có đến, không có nghĩa nước Mỹ mất đi vị thế hiện tại đối với quốc tế.  Ít nước có được quan điểm tự do rộng khắp và sự thịnh vượng như ở Mỹ, ngay cả trong bối cảnh khủng hoảng kinh tế hiện nay. Nói cách khác, sức mạnh của nước Mỹ có thể giảm đi, nhưng yếu tố căn bản làm nên vị thế của nước Mỹ vẫn tồn tại và phát triển.

Vậy trật tự kinh tế của thị trường và thương mại tự do thì sao? Người ta khẳng định Trung Quốc và một số cường quốc mới nổi khác đã hưởng lợi quá nhiều từ hệ thống hiện tại nên không muốn thay đổi nó. Họ sẽ không dại gì làm thịt “con ngỗng đẻ trứng vàng”.

Vậy điều gì sẽ xảy ra nếu thế giới đa cực không có nước Mỹ trong vị thế siêu cường duy nhất? Khó có thể tưởng tượng được điều này vì chúng ta đã sống quá lâu trong một trật tự do Mỹ tạo ra. Nhiều nước trên thế giới chấp nhận sự thống trị về kinh tế của Mỹ vì điều này tạo ra lợi ích cho họ.

Hệ thống đa cực xưa nay không ổn định cũng chẳng mang lại hòa bình. Sự bình đẳng tương đối giữa các cường quốc là nguồn gốc của sự bất ổn dẫn đến nhiều tính toán sai lầm. Từ thế kỷ 16 đến thế kỷ 18, cuộc chiến giữa các cường quốc đã trở thành điều bình thường trong thế giới đa cực; có thể kể đến rất nhiều cuộc chiến tranh mang tính phá hủy trên phạm vi toàn châu Âu sau Cuộc Cách mạng Pháp và kết thúc với sự thất bại của Napoleon vào năm 1815.

Thế kỷ 19 nổi bật với hàng loạt cuộc chiến giữa các cường quốc kéo dài, nổi bật với một số cuộc xung đột chính. Cuộc chiến tranh Krym (1853 – 1856) có thể coi như một cuộc tiểu Chiến tranh Thế giới có sự tham gia của hơn 1 triệu người Nga, Pháp, Anh và Thổ Nhĩ Kỳ cũng như lực lượng quân sự từ 9 quốc gia khác. Hơn nửa triệu người chết và rất nhiều người bị thương. Trong chiến tranh Pháp – Phổ (1870 – 1871), chính phủ hai quốc gia đã cử tới 2 triệu lính tham gia và trong đó nửa triệu người mất mạng hoặc bị thương.

Thời kỳ hòa bình sau các cuộc xung đột trên nổi bật với căng thẳng và cạnh tranh cao độ, rất nhiều cuộc chiến nổ ra trên cả đất liền và vùng biển. Chiến tranh Thế giới thứ nhất đã hủy hoại và gây nhiều thương vong nhất trong lịch sử nhân loại.

Không có lý do gì để tin việc trở lại thế giới đa cực trong thế kỷ 21 sẽ mang đến ổn định và hòa bình nhiều hơn so với trong quá khứ. Kỷ nguyên thống trị của nước Mỹ đã cho thấy rằng chưa có công thức nào mang lại hòa bình cho các cường quốc hơn là sự chắc chắn về vai trò lãnh đạo của quốc gia này.

Trật tự quốc tế không phải sự tiến hóa mà là sự áp đặt. Đó là sự thống trị của tầm nhìn của nước này lên trên nước khác. Và hiện nay, đó là sự thống trị của ý tưởng thị trường tự do cũng như nguyên tắc dân chủ của Mỹ cùng với hệ thống quốc tế ủng hộ những ý tưởng và nguyên tắc này.